Од 1819
Фамилијата Деребан
Седум генерации филигран. Од Струга, преку Корча и Битола, до Охрид, занаетот се пренесува од татко на син повеќе од два века.
За фамилијата
Седум генерации
Фамилијата Деребан потекнува од Струга. Најстариот познат мајстор е Евтинко Деребан, кој се споменува во документ од 1819 година. Неговиот син Ѓоре го научил занаетот од него и имал дуќан во струшката чаршија. Оттогаш занаетот се пренесува од татко на син седум генерации: Евтинко, Ѓоре, Никола, Александар, Вангел, Ѓорѓи и Никола.
Александар се школувал за учител, како и неговиот брат Јаким. Откако во 1923 година се преселил во Корча, се вратил на работната маса. Од тоа време во фамилијата останала изреката: каква и да ти е професијата, треба да го работиш и занаетот. Подоцна Александар се преселил со семејството во Битола, каде што работел заедно со синовите Вангел, Ламбе и Никола. Тој ја изработил сребрената филигранска пеперутка што денес се чува во Музејот на Македонија. Во 1999 година режисерот Милчо Манчевски со неа ја направи националната кампања „Made in Macedonia“. На барање на Манчевски, рацете што ја држат пеперутката се рацете на Вангел. Другите предмети прикажани во рекламата потекнуваат од фамилијата Деребан и денес се изложени во нашиот музеј во Охрид.
Сребрена филигранска пеперутка, изработена од Александар Деребан, денес во Музејот на Македонија. Во 1999 година стана симбол на кампањата „Made in Macedonia“.
Во 1962 година Вангел со семејството се пресели во Охрид и го отвори својот дуќан. Во 2021 година неговиот внук Никола го обнови дуќанот и го отвори музејот.
И пошироката фамилија се занимавала со кујунџиство: браќата на Вангел, Ламбе и Никола, и синот на Никола, Томе, кој и денес има своја работилница во Битола. Во другите гранки на фамилијата биле синот на Ѓоре, Митре, и синовите на Митре, Игно и Петруш, како и Славе Деребан, неговиот син Миле и неговиот внук Јоне.
1920–2013
Вангел Деребан, мајсторот
Вангел Деребан е роден во Струга на 22 февруари 1920 година. Неговиот татко Александар се школувал и работел како учител во Струга. Во 1923 година, кога Вангел имал три години, семејството се преселило во Корча, во Албанија, каде што Александар се вратил на занаетот на своите предци. Вангел пораснал таму, завршил основно и средно техничко училиште и го научил филигранот во работилницата на татко си. Во 1937 година семејството се вратило во Македонија и се населило во Битола.
Патот до сопствената мајсторска диплома бил долг и ја добил конечно во 1961 година. Една година подоцна, со сопругата Љубица се преселил во Охрид, купил куќа и го отворил својот дуќан во чаршијата.
Многу сакал да патува. Со Љубица посетил повеќе од 60 земји, а од секое патување се враќал со нова енергија за работа. Учествувал на изложби во земјата и во странство, меѓу другото и на „Деновите на Југославија“ во Амстердам, а настапувал на РАИ Уно и на националните телевизии во Германија и Холандија.
Во својот дуќан продавал само она што самиот го изработил, често пред очите на посетителите. Од еден грам сребро можел да извлече жица долга еден километар. Покрај македонски, зборувал албански и италијански, а се служел и со германски, па неговиот дуќан станал место на средба за посетители од целиот свет. Секое парче го давал со благослов („со здравје да се носи“), им се заблагодарувал и на оние што си заминувале без да купат нешто, а муштериите ги упатувал во други дуќани кога го немал она што го барале. Не дозволувал предмети со историска вредност да ја напуштат Македонија: кога морал да се раздели од предмети од наследството, прво ги нудел на македонските музеи и институции. „Нашето ретко богатство треба да остане кај нас“, велел тој. Како побожен христијанин, никогаш не работел на црковни празници и никогаш не наплаќал за работата што ја правел за Црквата. Охридскиот археолог Паско Кузман го нарекол дуќанот „неснимена македонска Манакиева лента“, место каде што старата охридска кујунџиска чаршија сè уште живеела.
Во 1997 година Вангел ја објавил книгата „Македонскиот накит“, а истата година Стопанската комора на Македонија го вбројала меѓу добитниците на својата годишна награда. Двојазичното македонско-англиско издание на книгата излегло во 2001 година, како и книгата „Битола – град на мојата младост“, која ја посветил на својата сопруга Љубица. Во 2005 година градот Охрид му ја доделил наградата „Свети Климент Охридски“, највисокото градско признание. Во последните години, покрај него во дуќанот работел неговиот внук Никола.
1931–2001
Љубица Деребан
Животната приказна на Вангел Деребан не би била целосна без неговата сопруга Љубица. Таа не му беше само верен сопатник и потпора во најтешките моменти, туку и негов помошник во кујунџискиот занает. Бидејќи истовремено се грижеше за двете деца, а подоцна и за внуците, малкумина знаеја дека токму таа, горе во семејниот дом над работилницата, ги извршуваше сите кујунџиски операции.
Љубица е родена во Битола во 1931 година и таму се школуваше. По Втората светска војна живееше во Рума, во Србија, каде што нејзините родители имаа фурна, и работеше како службеничка во општинската управа. Во 1951 година се омажи за Вангел. Со него пропатува повеќе од 60 земји, а токму таа ги избра предметите прикажани во „Македонскиот накит“. Роднините и пријателите ја паметат како топла, отворена и добра жена. Почина на 20 февруари 2001 година.
Данската кралица Маргрете Втора во дуќанот на Вангел, 21 април 1977.
Медлин Олбрајт со брошот на Вангел на приемот кај претседателот Глигоров, јуни 1999. Исечок од „Вечер“.
21 април 1977
Посетители на дуќанот
Попладнето на 21 април 1977 година, за време на посетата на Охрид, данската кралица Маргрете Втора и принцот Хенрик го пробија протоколот. Колоната автомобили ненадејно застана пред дуќанот на Вангел во чаршијата. Кралицата, добар познавач на антиквитети, ја разгледа неговата збирка историски предмети и побара да ѝ покаже како се изработува филигран. Додека таа и нејзината придружба го следеа на работа, принцот Хенрик особено се заинтересира за старите европски монети на Вангел.
Кралицата избра македонска пафта, украсот што невестите го носеле на половината на свадби и свечености. На заминување, Вангел ѝ подари сребрена лажица, симбол на виталноста на македонскиот дом. „Па да ви речам, не бев возбуден, иако ова е првпат да зборувам и нешто да ѝ подарам на една кралица“, изјави тој за весникот следниот ден. Неколку месеци подоцна рече дека најмногу го изненадило колку многу знаела кралската двојка.
Во јуни 1999 година, за време на посетата на Македонија, американската државна секретарка Медлин Олбрајт доби на подарок сребрен брош со охридски бисер, изработен од Вангел. Тоа беше подарок од Владата на Македонија, што ѝ го врачи министерот за надворешни работи Александар Димитров. Таа го закачи брошот на реверот уште во автомобилот и го носеше на средбата со претседателот Киро Глигоров и до крајот на посетата. Владата им подари и на членовите на една тајванска делегација рачно изработени сребрени петлици за кошули од дуќанот на Вангел. Меѓу оние што лично го посетија дуќанот беа американскиот државник Роберт Мекнамара и италијанскиот министер за култура.
Посетителите ги запишуваа своите впечатоци во неговата книга на впечатоци. Еден запишал: „Само златни раце можат така да го потчинат среброто.“ Друг: „Вие и вашиот занает сте едно огромно богатство на Македонија.“
Извори: „Вечер“, 22 и 23 април и 2 август 1977, и 14 јуни 1999, стр. 2; Лејла Сабит, „Златните раце на Деребан“, „Вечер“; Стојан Ристески, „Златните раце на Вангел Деребан“ (Струга, 2003), стр. 17–23 и 41.
2021
Музејот денес
„Со него го направив мојот прв прстен, кој го чувавме како подарок за мојата идна сопруга. Кога бев во средно училиште ги додадовме коралите, а пред неколку години со него ја запросив.“
Никола Деребан, внук
На 14 август 2021 година, во годината кога Вангел ќе наполнеше 101 година, неговиот внук Никола го обнови дуќанот во чаршијата. Ги обнови и стариот мев на Вангел и рачниот алат за истенчување на сребрената жица. Двата се изложени во музејот во подрумот, заедно со алатот, накитот и среброто на фамилијата.
Музејот има шест поставки, пет со женски и една со машки накит, со предмети стари и до 200 години, изработени од сребро и злато, со скапоцени и полускапоцени камења. На отворањето беше претставено и новото издание на „Македонскиот накит“.
Во литературата и медиумите
Во печатот
Отворањето, 14 август 2021
Написи за отворањето на музејот.
Книгата
„Македонскиот накит“
Напишана од Вангел Деребан и повторно издадена во 2021 година заедно со неговиот внук Никола, како двојазично македонско-англиско издание. Ги опфаќа материјалите, алатот и техниките на занаетот, симболиката и заштитната моќ на накитот, како и среброто изработувано за домовите и црквите, илустрирана со збирката на фамилијата.
На корицата се рацете на Вангел што ја држат пеперутката на Александар, кадар од кампањата од 1999 година.
Достапна во продавницата на музејот.
КОНТАКТ
Е-маил
Локација
Музеј на филигранот – „Вангел Деребан“
ул. „Св. Климент Охридски“ бр. 40
6000 Охрид, Северна Македонија
+389 71 321 462